Dlaczego susza i podtopienie są tym samym problemem, jakie działania retencyjne są dostępne na poziomie gospodarstwa i kiedy potrzebna jest zgoda wodnoprawna.
Susza i powódź wyglądają jak przeciwieństwa, a w praktyce gospodarowania wodą są dwiema stronami tego samego zjawiska: wody, która zbyt szybko opuszcza zlewnię. Krajobraz odwodniony przez dziesięciolecia melioracji nie zatrzymuje opadu — nadmiar spływa gwałtownie, powodując podtopienia niżej, a kilka tygodni później tej samej wody brakuje w profilu glebowym.
Retencja jest odpowiedzią na oba te zjawiska jednocześnie. Poniżej opisujemy, co da się zrobić na poziomie gospodarstwa i gdzie kończy się swoboda działania.
Retencja glebowa — największy zbiornik
Największym dostępnym magazynem wody nie jest staw, tylko gleba. Zwiększenie zawartości materii organicznej w warstwie ornej podnosi zdolność zatrzymywania wody dostępnej dla roślin, a efekt dotyczy całej powierzchni gospodarstwa, nie punktu.
Praktyki, które na to wpływają, pokrywają się w znacznej części z praktykami wspieranymi w ramach ekoschematów:
- międzyplony i wsiewki — okrywa glebę w okresie, w którym byłaby naga, ogranicza parowanie i erozję,
- uproszczona uprawa i siew bezpośredni — zachowuje strukturę i kanały glebowe, którymi woda wnika w głąb profilu,
- wymieszanie słomy i obornika z glebą — dostarcza materii organicznej,
- zróżnicowana struktura upraw i systemy korzeniowe o różnej głębokości — poprawiają przepuszczalność.
Efekt narasta powoli, przez lata, i jest odwracalny przy powrocie do intensywnej uprawy płużnej. To argument za traktowaniem retencji glebowej jako trwałej zmiany technologii, a nie jednorazowego zabiegu.
Retencja krajobrazowa
Drugą grupą działań jest zatrzymywanie wody w elementach krajobrazu: zadrzewieniach śródpolnych, miedzach, oczkach wodnych, mokradłach i starorzeczach. Zadrzewienia ograniczają prędkość wiatru i parowanie, a system korzeniowy poprawia infiltrację. Oczka wodne i tereny podmokłe działają jak bufor przyjmujący nadmiar opadu.
Znaczenie ma tu skala. Pojedyncze oczko wodne poprawia mikroklimat wokół siebie, ale realny wpływ na bilans wodny pojawia się dopiero przy działaniu na poziomie zlewni — a to wymaga koordynacji między gospodarstwami i z gminą. To główna trudność praktyczna: korzyść jest wspólna, a koszt indywidualny.
Retencja techniczna i zastawki
Trzecia grupa to rozwiązania techniczne: zastawki na rowach melioracyjnych, progi piętrzące, zbiorniki. Zastawka pozwala zatrzymać wodę w rowie zamiast odprowadzać ją poza gospodarstwo — w warunkach polskich to często najtańsze dostępne działanie o mierzalnym efekcie.
Tu pojawia się jednak kwestia formalna, którą trzeba rozstrzygnąć przed rozpoczęciem prac.
Kiedy potrzebna jest zgoda wodnoprawna
Prawo wodne reguluje korzystanie z wód i wykonywanie urządzeń wodnych. Część działań retencyjnych mieści się w zwykłym korzystaniu z wód, część wymaga zgłoszenia wodnoprawnego, a część pozwolenia wodnoprawnego.
Zasada ogólna jest taka, że piętrzenie wód oraz wykonanie, przebudowa lub rozbiórka urządzeń wodnych — a do urządzeń wodnych zalicza się między innymi zastawki, progi, jazy, rowy, stawy i wyloty urządzeń kanalizacyjnych — wymaga zgody wodnoprawnej. Formę zgody (pozwolenie albo zgłoszenie) rozstrzyga charakter i skala przedsięwzięcia.
Organem właściwym są Wody Polskie. Prace wykonane bez wymaganej zgody rodzą ryzyko nakazu przywrócenia stanu poprzedniego, niezależnie od tego, jak korzystny środowiskowo był zamiar.
Osobną kwestią są urządzenia melioracji wodnych. Rowy i drenowanie na gruntach rolnych są objęte szczególnym reżimem, a obowiązek utrzymania spoczywa co do zasady na właścicielach gruntów odnoszących z nich korzyść. Zmiana sposobu funkcjonowania takiego urządzenia — na przykład zabudowa zastawki na rowie melioracyjnym — dotyczy nie tylko właściciela działki, ale wszystkich odnoszących korzyść z systemu, co w praktyce oznacza konieczność uzgodnień sąsiedzkich.
Gdzie szukać wsparcia
Działania retencyjne są wspierane z kilku źródeł jednocześnie, o różnych zasadach i terminach naboru: w ramach ekoschematów (retencjonowanie wody na trwałych użytkach zielonych), w ramach interwencji inwestycyjnych Planu Strategicznego WPR, a także z programów prowadzonych przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz fundusze wojewódzkie.
Zakresy tych programów częściowo się pokrywają, a warunki łączenia finansowania bywają ograniczone. Przed rozpoczęciem inwestycji warto ustalić, z którego źródła korzystać, bo rozpoczęcie prac przed złożeniem wniosku zwykle wyklucza wsparcie.
Co uważamy za warte zbadania
Najciekawszym pytaniem nie jest to, ile środków przeznaczono na retencję, lecz ile wody faktycznie udało się zatrzymać — i czy działania rozłożyły się tam, gdzie deficyt jest największy, czy tam, gdzie łatwiej było złożyć wniosek.
Dane o wydanych zgodach wodnoprawnych, o zrealizowanych inwestycjach i o warunkach hydrologicznych są jawne, choć rozproszone. Zestawione razem pozwalają ocenić, czy mechanizmy wsparcia odpowiadają rozkładowi problemu.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. — Prawo wodne
- Ustawa z dnia 8 lutego 2023 r. o Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027
- Rozporządzenia wykonawcze dotyczące warunków przyznawania płatności w ramach ekoschematów oraz interwencji inwestycyjnych
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani rolniczej. Zakres wymaganych zgód dla konkretnego przedsięwzięcia należy ustalić z właściwym organem Wód Polskich przed rozpoczęciem prac.